Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın İran Prezidenti Məsud Pezeşkianı ABŞ ilə danışıqlar prosesinə qayıtmağa çağırması Yaxın Şərqdə davam edən geosiyasi gərginlik fonunda mühüm diplomatik təşəbbüs kimi qiymətləndirilə bilər.
Ankara regionda yeni hərbi qarşıdurmanın baş verməsinin qarşısını almağa və mövcud böhranın siyasi yollarla həllinə nail olmağa çalışır. Türkiyə rəhbərliyi yaxşı anlayır ki, ABŞ–İran münasibətlərində mümkün hərbi eskalasiya yalnız iki dövlətin maraqları ilə məhdudlaşmayacaq, bütövlükdə Yaxın Şərqin təhlükəsizlik mühitinə ciddi təsir göstərəcək. Məhz buna görə də Ərdoğanın çağırışı sıradan diplomatik bəyanat deyil, Türkiyənin regional sabitliyin təmin edilməsində daha fəal rol oynamaq niyyətinin ifadəsidir.
Ankaranın mövqeyində diqqət çəkən əsas məqam hərbi qarşıdurma əvəzinə diplomatik mexanizmlərə üstünlük verilməsidir. Türkiyə İranla qonşuluq münasibətlərini qorumağa çalışmaqla yanaşı, NATO üzvü və ABŞ-ın mühüm regional tərəfdaşı kimi Qərblə siyasi dialoq imkanlarına da malikdir. Bu xüsusiyyət Ankaraya tərəflər arasında kommunikasiya kanallarının açıq saxlanılması baxımından müəyyən üstünlüklər verir. Türkiyə regionda qarşıdurmaların genişlənməsinin iqtisadi, enerji və təhlükəsizlik baxımından ağır nəticələr doğura biləcəyini nəzərə alır. Xüsusilə qaçqın axını, sərhəd təhlükəsizliyi, enerji bazarlarında qeyri-sabitlik və regional ticarət əlaqələrinin pozulması Ankara üçün birbaşa risklər yaradır. Buna görə də Türkiyənin vasitəçilik təşəbbüsləri həm regional məsuliyyət, həm də milli təhlükəsizlik maraqları ilə bağlıdır.
Digər tərəfdən, İranın hazırkı vəziyyəti diplomatik həll yollarının əhəmiyyətini daha da artırır. Tehran uzun müddətdir beynəlxalq sanksiyaların, iqtisadi məhdudiyyətlərin və daxili sosial narazılıqların yaratdığı təzyiqlərlə üzləşir. ABŞ ilə münasibətlərdə davam edən qeyri-müəyyənlik isə İran iqtisadiyyatının bərpasını və xarici investisiyaların cəlb edilməsini çətinləşdirir. Belə şəraitdə yeni hərbi qarşıdurma İran üçün əlavə siyasi və iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər. Ankara məhz bu reallıqları nəzərə alaraq Tehranı daha praqmatik mövqe nümayiş etdirməyə təşviq edir. Bununla belə, Türkiyənin diplomatik çağırışlarının nəticə verməsi ilk növbədə İran rəhbərliyinin nüvə proqramı, regional təhlükəsizlik və beynəlxalq öhdəliklərlə bağlı məsələlərdə nə dərəcədə konstruktiv mövqe tutacağından asılı olacaq.
Türkiyənin diplomatik fəallığı eyni zamanda Yaxın Şərqdə qüvvələr balansının dəyişməsi kontekstində də diqqət çəkir. Ankara son illərdə müxtəlif regional böhranların həllində danışıqlar platforması yaratmaq, qarşıdurma tərəfləri arasında əlaqələri qorumaq və siyasi kompromisləri təşviq etmək istiqamətində fəal siyasət yürüdür. İran böhranında da oxşar yanaşmanın tətbiqi Türkiyənin beynəlxalq diplomatik çəkisini artıra bilər. Lakin burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Ankara Tehranla münasibətləri qorumağa çalışsa da, İranın regionda hərbi-siyasi təsirinin qeyri-məhdud genişlənməsində maraqlı deyil. Türkiyə üçün əsas prioritet İranın regional qarşıdurmaları dərinləşdirmədiyi, qonşu dövlətlərin təhlükəsizliyinə təhdid yaratmadığı və beynəlxalq əməkdaşlığa açıq olduğu sabit təhlükəsizlik mühitinin formalaşmasıdır. Bu baxımdan Ankaranın vasitəçilik səyləri İranın mövqelərinin gücləndirilməsindən daha çox, regional risklərin idarə olunmasına xidmət edir.
Nəticə etibarilə, Ərdoğanın Pezeşkiana ünvanladığı diplomatik çağırış Türkiyənin Yaxın Şərqdə sülh və sabitliyin təmin edilməsində oynamaq istədiyi rolu bir daha ön plana çıxarır. Ankara yaxşı anlayır ki, ABŞ ilə İran arasında yeni müharibə ehtimalının reallaşması regionda mövcud təhlükəsizlik problemlərini daha da mürəkkəbləşdirə bilər. Bunun qarşısının alınması üçün isə qarşılıqlı güzəştlərə əsaslanan və beynəlxalq nəzarət mexanizmlərini nəzərdə tutan diplomatik razılaşmaya ehtiyac var. Türkiyə belə bir prosesdə tərəflər arasında etimadın formalaşdırılmasına töhfə verə biləcək mühüm regional aktorlardan biridir. Bununla belə, yekun nəticə Vaşinqton və Tehranın siyasi iradəsindən asılı olacaq. Hazırkı mərhələdə aydın görünən əsas məqam isə budur ki, Türkiyə hərbi eskalasiyanın deyil, diplomatiyanın güclənməsini dəstəkləyərək regional təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasında daha fəal mövqe tutmağa çalışır. /bakivaxti.az/
