Tehran niyə Bakıya heç vaxt etibar etmir?

Azərbaycan və İran tez-tez “qardaş ölkələr” kimi təqdim olunur. Ortada ortaq tarix var, ortaq din var, ortaq mədəniyyət var. Amma siyasətdə romantika çox nadir hallarda işləyir.

Son otuz ilin reallığı göstərir ki, Bakı ilə Tehran arasında münasibətlər qardaşlıqdan çox, qarşılıqlı şübhə üzərində qurulub.

İran siyasi elitası Azərbaycanın müstəqilliyinə heç vaxt açıq şəkildə qarşı çıxmayıb. Amma eyni zamanda Bakıya heç vaxt tam etibar da etməyib. Bunun səbəbləri isə olduqca sadə və stratejidir.

Birinci səbəb: İran daxilindəki azərbaycanlı (türk) faktoru

İranın şimal vilayətlərində milyonlarla azərbaycanlı yaşayır. Bu fakt Tehran üçün sadəcə etnik statistika deyil, dövlət təhlükəsizliyi məsələsidir.

Güclü və uğurlu Azərbaycan dövləti İran azərbaycanlıları üçün alternativ siyasi və mədəni cazibə mərkəzi yarada bilər.

Tehran elitası yaxşı anlayır ki, sərhədin o tayında möhkəmlənən Azərbaycan dövlətinin mövcudluğu İran daxilində milli identiklik məsələsini daim canlı saxlayır.

İkinci səbəb: Türkiyə–Azərbaycan strateji tandemi

Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra xarici siyasətdə əsas seçimini etdi: Türkiyə ilə strateji ittifaq. Bu ittifaq yalnız diplomatik əlaqə deyil. Bu, hərbi əməkdaşlıqdır. Enerji layihələridir. Regional siyasi koordinasiyadır.

Tehran isə regionda Türkiyənin artan təsirini həmişə ehtiyatla qarşılayıb. Türkiyə–Azərbaycan tandemi İran üçün Cənubi Qafqazda yeni güc balansı deməkdir.

Üçüncü səbəb: İsrail faktoru

İranın narahatlığının ən açıq səbəblərindən biri Azərbaycanın İsraillə əməkdaşlığıdır.

İsrail Azərbaycana müasir silah sistemləri və hərbi texnologiyalar təqdim edir. Bu əməkdaşlıq xüsusilə pilotsuz uçuş aparatları və kəşfiyyat texnologiyaları sahəsində mühüm rol oynayıb.

Tehran isə bu əlaqəni regional təhlükəsizlik üçün risk hesab edir və tez-tez iddia edir ki, İsrail İranı izləmək üçün Azərbaycandan istifadə edir.

Bakı isə bu ittihamlara sadə cavab verir: Azərbaycanın xarici siyasətini Bakı müəyyən edir.

Dördüncü səbəb: Qarabağ müharibəsindən sonra dəyişən reallıq

2020-ci ildə Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın qələbəsi regionun siyasi xəritəsini dəyişdi.

Azərbaycan artıq yalnız enerji ixrac edən ölkə deyil. O, həm də regionun ən güclü ordularından birinə malik dövlətə çevrilib.

Türkiyə ilə hərbi əməkdaşlıq, müasir silah sistemləri və regional layihələr Bakının siyasi çəkisini artırıb.

Bu isə İranın şimal sərhədində daha güclü və daha iddialı bir dövlətin meydana çıxması deməkdir.

Beşinci səbəb: yeni regional layihələr

Azərbaycan son illərdə regionun əsas enerji və nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevrilib. Bakı–Tiflis–Ceyhan kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi, Orta Dəhliz və digər layihələr regionun iqtisadi xəritəsini dəyişir.

Bu layihələr bəzən İranı regional tranzit marşrutlarından kənarda qoyur və Tehran bunu diqqətlə izləyir.

İran və Azərbaycan arasında münasibətlər paradoksal xarakter daşıyır.

Tarix onları bir-birinə bağlayır.
Coğrafiya onları qonşu edir.
Amma geosiyasət onları ehtiyatlı rəqiblərə çevirir.

Tehran üçün Azərbaycan sadəcə qonşu dövlət deyil.

O həm də:

Türkiyənin strateji müttəfiqi,
İsrailin regional tərəfdaşı,
Cənubi Qafqazın yüksələn gücüdür.

Bu səbəbdən İranın Azərbaycan siyasətinin əsas prinsipi dəyişmir: ehtiyat, nəzarət və balans.

Və görünür ki, yaxın illərdə Bakı ilə Tehran arasında münasibətlər dostluqdan çox soyuq geosiyasi hesablamalar üzərində qurulmağa davam edəcək.

Elbəyi Həsənli. Sürix