Sevda Axundova
ADPU-nin Azərbaycan Dövlət Pedoqoji Kolleji
Sosial Məsələlər və İctimaiyyətlə əlaqələr üzrə direktor müavini
(Elmi-analitik məqalə)
Şəhərlərin yaranması insan sivilizasiyasının ən mühüm mərhələlərindən biri hesab olunur. Köçəri həyat tərzindən oturaq həyata keçid, əkinçilik və maldarlığın inkişafı, ticarət yollarının formalaşması və ictimai münasibətlərin mürəkkəbləşməsi şəhərlərin təşəkkülünü zəruri etmişdir. Şəhər yalnız yaşayış məkanı deyil, həm də iqtisadi, inzibati, dini və mədəni mərkəz kimi formalaşmışdır. Bu baxımdan şəhərsalma insanın məkan üzərində şüurlu idarəetmə bacarığının nəticəsi kimi meydana çıxmış və zamanla elmi-praktik sahəyə çevrilmişdir.
1. Qədim şəhərlərin yaranması və şəhərsalmanın ilkin tətbiqi
Tarixi və arxeoloji mənbələr göstərir ki, eramızdan əvvəl IV–III minilliklərdə Mesopotamiya ərazisində Uruk, Ur və Babil kimi şəhərlər formalaşmışdır. Bu şəhərlərin planlı şəkildə salınması, müdafiə divarları ilə əhatələnməsi, mərkəzdə məbədlərin və inzibati binaların yerləşdirilməsi şəhərsalmanın ilkin mərhələdən sistemli xarakter daşıdığını sübut edir. Küçələrin istiqamətli salınması və yaşayış məkanlarının sosial təbəqələşməyə uyğun təşkili məkanın şüurlu planlaşdırılmasının göstəricisi idi.
Qədim Yunanıstanda şəhərsalma daha sistemli elmi xarakter aldı. Miletli Hippodamus of Miletus tərəfindən irəli sürülmüş torşəkilli (şahmatvari) plan küçələrin düz xətlər üzrə salınmasını, ictimai meydanların (aqoraların) yaradılmasını və funksional zonalaşmanı təmin edirdi. Bu model sonradan Roma şəhərsalmasında inkişaf etdirildi; romalılar su kəmərləri, kanalizasiya sistemləri, yollar və forumlar vasitəsilə şəhər infrastrukturu anlayışını formalaşdırdılar.
Orta əsr İslam şəhərlərində mərkəzdə məscid və bazar yerləşir, yaşayış məhəllələri isə dar, kölgəli küçələr boyunca salınırdı. Bu planlaşdırma həm iqlim xüsusiyyətlərinə, həm də sosial-mədəni dəyərlərə uyğun idi. Azərbaycan ərazisində qədim Qəbələ, Bərdə, Naxçıvan və Şamaxı şəhərləri bu urbanistik ənənələrin parlaq nümunələridir.
2. Şəhərsalma və memarlıq anlayışı
Şəhərsalma — insanların yaşaması, işləməsi və sosial fəaliyyət göstərməsi üçün yaşayış məkanlarının planlı təşkili və uzunmüddətli inkişaf modelinin hazırlanmasıdır. Bu sahə ərazilərin funksional bölgüsünü (yaşayış, sənaye, istirahət və ictimai zonalar), nəqliyyat sistemini, mühəndis-kommunikasiya xətlərini, yaşıllıq sahələrini və digər infrastruktur elementlərini kompleks şəkildə nəzərdən keçirir. Şəhərsalmanın əsas məqsədi təhlükəsiz, ekoloji cəhətdən sağlam və sosial baxımdan balanslı mühit formalaşdırmaqdır.
Memarlıq isə bina və qurğuların layihələndirilməsi və inşası ilə bağlı sənət və elmdir. Memarlıq funksionallıqla estetikanın vəhdətidir. Memar məkanın texniki həllini deyil, həm də onun estetik, psixoloji və mədəni kontekstini nəzərə alır.
Sadə şəkildə ifadə etsək: Memarlıq — ayrı-ayrı binaların layihələndirilməsi və bədii həllidir.Şəhərsalma — həmin binaların və məkanların bütöv şəhər sistemində planlı təşkilidir.Bu iki sahə qarşılıqlı şəkildə bir-birini tamamlayır və insan həyatının fiziki-estetik mühitini formalaşdırır.
3. Azərbaycanın şəhərsalma və memarlıq irsi
Azərbaycanın şəhərsalma mədəniyyəti onun coğrafi mövqeyi ilə sıx bağlıdır. Böyük İpək Yolu üzərində yerləşməsi şəhərlərin planlaşdırılmasına və memarlıq üslubuna təsir göstərmişdir. Gəncə, Bakı və Təbriz kimi şəhərlər həm iqtisadi, həm də siyasi-mədəni mərkəzlər kimi inkişaf etmişdir.
Orta əsr memarlıq məktəbinin görkəmli nümayəndəsi Əcəmi Naxçıvani Azərbaycan memarlığında funksionallıq, simvolizm və estetik harmoniyanın vəhdətini yaratmışdır.
Azərbaycanın şəhərsalma irsi beynəlxalq səviyyədə də tanınmışdır. İçərişəhər, Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi, Qız Qalası və Şəkinin tarixi mərkəzi və Xan sarayı kimi abidələr qədim və orta əsr şəhər mədəniyyətinin canlı nümunələridir.
Müstəqillik dövründə paytaxtın memarlıq siması keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur. Heydər Əliyev Mərkəzi, Alov Qüllələri və Bakı Ağ Şəhər layihələri müasir memarlıqla milli məkan düşüncəsinin sintezini nümayiş etdirir.
4. Postmünaqişə mərhələsi və yeni urbanistik model
44 günlük Vətən müharibəsindən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən yenidənqurma işləri şəhərsalma siyasətinin yeni mərhələsini formalaşdırmışdır. “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı” çərçivəsində “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyaları tətbiq olunur.
Bu yanaşma yalnız bərpa deyil, eyni zamanda dayanıqlı və ekoloji əsaslara söykənən yeni urbanistik modelin qurulmasını nəzərdə tutur.
5. Qlobal kontekst və müasir çağırışlar
Müasir şəhərsalma davamlılıq, ekoloji tarazlıq, sosial ədalət və ictimai iştirakçılıq prinsiplərinə əsaslanır. Avropa şəhərlərində — Paris, Roma, Praqa — tarixi irsin qorunması və uzunmüddətli strategiyalar ön plandadır.
Şimal Avropa şəhərləri — Kopenhagen və Amsterdam — ekoloji dayanıqlılıq və velosiped infrastrukturunun inkişafı ilə seçilir.
Asiyada Tokio və Sinqapur sürətli urbanizasiya ilə planlı inkişaf arasında balans yaratmağı bacarmışdır.
Azərbaycanın qlobal urbanistik gündəmdə artan rolu 2026-cı ildə Bakıda keçiriləcək 13-cü Ümumdünya Şəhərsalma Forumu (WUF-13) ilə təsdiqlənir. 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsi şəhər mühitinin dövlət inkişaf strategiyasında prioritet istiqamətə çevrildiyini göstərir.
Şəhərsalma və memarlıq insan sivilizasiyasının inkişaf trayektoriyasını əks etdirən fundamental sahələrdir. Qədim Mesopotamiya şəhərlərindən müasir Bakıya qədər uzanan inkişaf xətti göstərir ki, şəhər mühiti yalnız fiziki məkan deyil, həm də sosial-mədəni sistemdir.
Azərbaycanın şəhərsalma siyasəti tarixi irsin qorunması ilə müasir urbanistik prinsiplərin uzlaşdırılmasına əsaslanır. 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsi isə bu sahənin milli inkişaf strategiyasında mühüm ideoloji və praktik istiqamət kimi müəyyənləşdirildiyini təsdiq edir.
Beləliklə, şəhər yalnız tikililər toplusu deyil, dövlətçilik düşüncəsinin, ictimai rifahın və mədəni yaddaşın maddiləşmiş formasıdır.
Qədim Bakının memarlıq irsi yalnız qalalar, məscidlər və yaşayış binaları ilə məhdudlaşmır; şəhərin park və bağları da onun urbanistik kimliyinin ayrılmaz hissəsidir. Bu baxımdan vaxtilə “Molokan bağı” kimi tanınan, hazırda isə Xaqani bağı adı ilə məşhur olan tarixi park Bakı şəhərinin landşaft-memarlıq tarixində mühüm yer tutur. 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsi fonunda bu məkanın tarixi təkamülü şəhər mühitinin formalaşma mərhələlərini öyrənmək baxımından xüsusi aktuallıq kəsb edir.
Müasir şəhərsalma siyasəti və beynəlxalq əməkdaşlıq
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 22 dekabr 2025-ci il tarixli sərəncamı ilə 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan olunması şəhər mühitinin strateji inkişaf prioriteti kimi müəyyənləşdirildiyini göstərir.
Bu kontekstdə 17–22 may 2026-cı il tarixlərində Bakıda keçiriləcək 13-cü Ümumdünya Şəhərsalma Forumu (WUF13) xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Forum UN-Habitat çərçivəsində təşkil olunur və davamlı, təhlükəsiz şəhər modellərinin müzakirəsi üçün qlobal platforma rolunu oynayır. Azərbaycan 2025–2029-cu illər üçün UN-Habitat İcraiyyə Şurasına üzv seçilmişdir ki, bu da ölkənin beynəlxalq urbanistik proseslərdə artan rolunu təsdiqləyir.
“Bakı şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planı” nda çoxmərkəzli inkişaf modelinin tətbiqi nəzərdə tutulur. Bu yanaşma şəhər sosiologiyasında irəli sürülmüş konsentrik zonalar nəzəriyyəsi ilə səsləşir. Sözügedən model XX əsrdə Çikaqo məktəbinin nümayəndəsi Ernest Burgess tərəfindən irəli sürülmüşdür və şəhərin sosial-iqtisadi zonalara bölünməsi prinsipinə əsaslanır.
Şəhər sosiologiyası kontekstində şəhər anlayışı
Şəhər sosiologiyası şəhəri yalnız coğrafi məkan deyil, sosial struktur kimi təhlil edir. Alman sosioloqu Max Weber “Şəhər” əsərində şəhəri hüquqi, iqtisadi və sosial institutların qarşılıqlı təsirində formalaşan kompleks struktur kimi xarakterizə etmişdir. Onun fikrincə, şəhər bazar iqtisadiyyatı, özünüidarəetmə və vətəndaşlıq institutu ilə səciyyələnir.
Çikaqo məktəbinin nümayəndələri – Robert Park və Ernest Burgess – şəhəri sosial-ekoloji sistem kimi araşdırmış, urbanizasiyanın sosial problemlərini (yoxsulluq, segregasiya, kriminallıq) elmi əsaslarla təhlil etmişlər. Bu nəzəriyyələr müasir şəhərsalma strategiyalarının formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir.
Xaqani bağı Bakının urbanistik tarixində park mədəniyyətinin mühüm nümunəsi kimi çıxış edir. Onun tarixi təkcə bir bağın deyil, şəhərin sosial, memarlıq və ideoloji transformasiyasının göstəricisidir.
Müasir dövrdə tarixi irsin qorunması, beynəlxalq əməkdaşlıq və elmi əsaslara söykənən şəhərsalma modellərinin tətbiqi Azərbaycanın davamlı urbanizasiya strategiyasının əsas istiqamətlərini təşkil edir. 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan olunması isə bu prosesin ideoloji və praktik mərhələdə yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu nümayiş etdirir.
Beləliklə, qədim parkdan qlobal forumlara qədər uzanan inkişaf xətti Azərbaycanın şəhər mühitinə sistemli və elmi yanaşmasının bariz ifadəsidir.
Şəhər sosiologiyası və Azərbaycan memarlıq irsi: nəzəri və tarixi aspektlər
Şəhər sosiologiyası şəhəri yalnız məkan vahidi kimi deyil, sosial münasibətlər, iqtisadi proseslər və mədəni transformasiyalar sistemi kimi təhlil edir. Müasir şəhərsalma praktikası isə bu nəzəri yanaşmalarla yanaşı, tarixi-memarlıq irsinin qorunması və inklüziv inkişaf prinsiplərinə əsaslanır.
Şəhər sosiologiyasının əsas nəzəri modelləri
XX əsrin əvvəllərində formalaşmış Chicago School şəhər tədqiqatlarına sistemli elmi yanaşma gətirmişdir. Bu məktəbin nümayəndələri şəhəri sosial proseslərin müşahidə olunduğu “laboratoriya” kimi qiymətləndirmişlər.
Ekoloji şəhər nəzəriyyəsi
Robert E. Park və Ernest Burgess tərəfindən irəli sürülmüş şəhər ekologiyası konsepsiyası şəhəri sosial qrupların rəqabət və uyğunlaşma şəraitində fəaliyyət göstərdiyi təbii ekosistemə bənzədir. Bu yanaşmaya əsasən şəhər mərkəz, keçid zonası, işçi zonası və yaşayış (rezidential) zonalarına bölünür.
1925-ci ildə nəşr edilmiş The City əsəri bu istiqamətin əsas nəzəri mənbələrindəndir. Model urban məkanın sosial-iqtisadi diferensiasiyasını və əhalinin məkan üzrə bölgüləşməsini izah edir.
Simvolik interaksionizm və şəhər psixologiyası
Şəhər həyatının fərdlərin gündəlik qarşılıqlı təsirləri və mənalar sistemi vasitəsilə formalaşmasını izah edən simvolik interaksionizm yanaşması mikro-sosioloji təhlilə üstünlük verir. Keyfiyyət metodları – müsahibə, müşahidə və şəxsi sənədlərin təhlili – bu istiqamətdə geniş tətbiq edilmişdir.
Şəhərin insan psixologiyasına təsiri məsələsi Georg Simmel tərəfindən Metropolis and Mental Life əsərində təhlil olunmuşdur. Müəllif metropolis şəraitində informasiya yüklənməsi, pul münasibətlərinin dominantlığı və yadlaşma fenomenini izah etmişdir.
Eyni zamanda Louis Wirth şəhəri böyük ölçü, sıxlıq və sosial müxtəliflik prizmasından təhlil edərək urban həyatın formal, instrumental və impersonal xarakter daşıdığını göstərmişdir.
Urban sosiologiyanın daha geniş çərçivədə təhlili Manuel Castells tərəfindən irəli sürülmüş, o, yalnız böyük şəhərləri deyil, bütün məskunlaşma formalarını əhatə edən yanaşmanı təklif etmişdir.
İnklüziv şəhər konsepsiyası
Müasir şəhərsalmanın əsas prinsiplərindən biri inklüzivlikdir. World Bank və UN-Habitat tərəfindən müəyyən edilmiş yanaşmaya görə inklüziv şəhər üç əsas sütuna əsaslanır:
Məkan inklüzivliyi (əlçatan infrastruktur və mənzil)
Sosial inklüzivlik (bərabər iştirak və sosial müdafiə)
İqtisadi inklüzivlik (iş və gəlir imkanlarına çıxış)
Universal dizayn, sosial mənzil layihələri, maneəsiz infrastruktur və yaşıl zonaların yaradılması bu modelin əsas elementlərindəndir. Azərbaycanda, xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə “ağıllı şəhər” yanaşması inklüzivlik prinsipləri ilə uzlaşdırılaraq tətbiq olunur.
Ağıllı şəhər konsepsiyası: nəzəri əsaslar və tətbiq istiqamətləri
“Ağıllı şəhər” (smart city) anlayışı müasir urbanizasiya proseslərinin informasiya-kommunikasiya texnologiyaları (İKT) ilə inteqrasiyası nəticəsində formalaşmış konsepsiyadır. Bu model şəhər idarəçiliyində səmərəliliyin artırılması, resursların optimal istifadəsi, ekoloji dayanıqlılığın təmin olunması və vətəndaşların həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi məqsədini daşıyır.
Ağıllı şəhər konsepsiyası şəhəri rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə idarə olunan kompleks sosial-texniki sistem kimi qiymətləndirir. Bu model aşağıdakı əsas komponentlərə əsaslanır:
Ağıllı idarəetmə – elektron hökumət xidmətləri və açıq məlumat sistemləri; Ağıllı iqtisadiyyat – innovasiya, startap mühiti və rəqəmsal bazarlar; Ağıllı mobillik – nəqliyyatın real vaxt rejimində idarə olunması; Ağıllı mühit – enerji səmərəliliyi və ekoloji monitorinq; Ağıllı həyat və insan kapitalı – təhsil, səhiyyə və sosial xidmətlərin rəqəmsallaşdırılması.
Bu yanaşma şəhər resurslarının (su, enerji, nəqliyyat, tullantılar) sensor sistemlər və məlumat analitikası vasitəsilə optimallaşdırılmasını nəzərdə tutur.
Azərbaycan kontekstində
Azərbaycanda ağıllı şəhər konsepsiyası xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən layihələrdə tətbiq olunur. İnfrastrukturun sıfırdan qurulması, rəqəmsal idarəetmə sistemlərinin inteqrasiyası və yaşıl enerji mənbələrinin istifadəsi bu modelin əsas istiqamətlərindəndir.
Ağıllı şəhər konsepsiyası urban inkişafın texnoloji, sosial və ekoloji aspektlərini vahid sistemdə birləşdirən müasir idarəetmə modelidir. Onun əsas məqsədi yalnız texnoloji modernləşmə deyil, həm də dayanıqlı, təhlükəsiz və inklüziv şəhər mühitinin formalaşdırılmasıdır. Bu model gələcək şəhərsalma strategiyalarının mühüm elmi və praktik istiqaməti kimi çıxış edir.
Azərbaycan memarlıq irsi və orta əsr intibahı
XI–XII əsrlər Azərbaycan mədəniyyətinin yüksəliş dövrü olmuşdur. Bu mərhələdə şəhərlər inkişaf etmiş, monumental dini və xatirə tikililəri inşa edilmişdir. Dövrün ən görkəmli memarlarından biri Əcəmi Naxçıvani olmuşdur.
Onun müəllifi olduğu Yusif ibn Küseyir türbəsi və Mömünə Xatun türbəsi Azərbaycan memarlıq məktəbinin klassik nümunələri hesab olunur. Bu abidələrdə konstruktiv dəqiqlik, həndəsi ornamentika və monumental kompozisiya vəhdət təşkil edir.
Orta əsr Naxçıvan memarlıq kompleksi Şərq memarlıq ənənəsinin mühüm mərhələsini təşkil etmiş, sonrakı dövrlərdə digər regionlara təsir göstərmişdir.
Müasir dövrdə memarlıq siyasəti
XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda memarlıq və şəhərsalma dövlət siyasətinin mühüm istiqamətinə çevrilmişdir. Heydər Əliyev dövründə tarixi irsin qorunması və milli memarlıq elementlərinin müasir tikililərdə tətbiqi prioritet istiqamət olmuşdur.
Müstəqillik dövründə şəhər mühitinin yenilənməsi, monumental xatirə komplekslərinin yaradılması və urban infrastrukturun modernləşdirilməsi prosesi davam etdirilmişdir. Bu siyasət hazırda İlham Əliyev tərəfindən davam etdirilir; işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni şəhər və qəsəbələr inklüziv və dayanıqlı inkişaf prinsipləri əsasında qurulur.
Şəhər sosiologiyası şəhər məkanını sosial, psixoloji və iqtisadi proseslərin qarşılıqlı təsiri kimi izah edir. Ekoloji model, sosial dezorqanizasiya və interaksionist yanaşmalar urban həyatın müxtəlif aspektlərini açıqlayır.
Azərbaycanın zəngin memarlıq irsi – xüsusilə Əcəmi Naxçıvani irsi – şəhərsalma mədəniyyətinin tarixi dərinliyini göstərir. Müasir mərhələdə isə inklüzivlik, davamlılıq və milli identikliyin qorunması şəhərsalma siyasətinin əsas istiqamətləri kimi çıxış edir.
Düşünürəm ki, o dövlət ki, o xalq ki öz yaradıcısına memar adı verib, yaradıcı və qurucu dövlətdir, xalqdır.
20 ildir ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev xalqının yaradıcılıq, quruculuq bacarığına, həvəsinə arxalanaraq ölkədə ölçüyəgəlməz dərəcədə işlər görür. Şəhərlərimiz, qəsəbələrimiz gündən-günə inkişaf edir, onların memarlıq siması yeni, möhtəşəm bina və qurğularla zənginləşir.
Ölkəmizdə dünyanın bir çox inkişaf etmiş dövlətlərindən fərqli olaraq, tarixi irsin qorunub saxlanılması, bərpası dövlət siyasətinin ayrılmaz hissəsi olaraq, birbaşa Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın diqqəti mərkəzindədir.
Bu gün Şərqi Zəngəzurda və Qarabağda aparılan böyükmiqyaslı işlər də xalqımızın mətinliyini, bacarığını göstərir.
30 il ərzində ərazilərimizi talan edən düşmənin gözü qarşısında yeni şəhərlər, qəsəbələr yaranır, abidələrimiz bərpa olunur.
Bunun bir çox səbəbləri var. Amma əsasında duran amil odur ki, müasir Azərbaycanın memarı Heydər Əliyev olmuşdur!
Ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi
QEYD: Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur
