Yaxın Şərqdə gərginlik dünya gündəminin əsas başlıqlarından biri olaraq qalsa da, Avropanın şimal-şərqində baş verən proseslər də artıq ayrıca təhlükəsizlik böhranı kimi qiymətləndirilir.
Son həftələrdə Baltik regionunda ard-arda yaşanan dron insidentləri, Rusiyanın Kalininqrad ətrafında hərbi təlimləri, NATO-nun şərq cinahında hava müdafiəsini gücləndirməsi və Baltik dənizində kritik sualtı infrastruktura qarşı risklərin artması bu mövzunu yenidən aktuallaşdırıb. Məsələ təkcə Ukrayna müharibəsinin sərhədlərindən kənara çıxması deyil; söhbət NATO ilə Rusiya arasında birbaşa təmas xəttinin getdikcə daha həssas hala gəlməsindən gedir.
Baltik regionu uzun müddətdir Avropa təhlükəsizlik sisteminin ən zəif və ən həssas nöqtələrindən biri hesab olunur. Estoniya, Latviya və Litva NATO üzvüdür, lakin coğrafi baxımdan Rusiya və Belarusla birbaşa təmasdadır. Digər tərəfdən, Rusiyanın Kalininqrad vilayəti Polşa və Litva arasında yerləşir və Moskvanın Baltik dənizinə çıxışında mühüm hərbi dayaq nöqtəsi sayılır. Bu səbəbdən regionda baş verən hər bir hava məkanı pozuntusu, hər bir hərbi təlim və hər bir dəniz insidenti yalnız lokal hadisə kimi yox, daha böyük qarşıdurmanın siqnalı kimi qəbul olunur.
Son dövrdə diqqət çəkən əsas məqam dron insidentləridir. Ukraynanın Rusiyanın dərinliklərindəki hərbi və enerji obyektlərini hədəfə alan PUA hücumları genişləndikcə, bu dronların bir qisminin istiqamətdən yayınaraq NATO ölkələrinin hava məkanına yaxınlaşması və ya ora daxil olması təhlükə siqnalı yaradıb. Kiyev bu halları Rusiyanın elektron müharibə sistemləri ilə izah edir: yəni dronlar hədəfdən yayındırılır və təhlükəli trayektoriyaya salınır. Moskva isə bundan fərqli siyasi nəticə çıxarmağa çalışır və Baltik ölkələrinin Ukraynaya dəstəyini “münaqişəyə cəlb olunma” kimi təqdim edir.
Bu isə vəziyyəti daha təhlükəli edir. Çünki belə insidentlərdə niyyətlə səhv arasında sərhəd bulanıqlaşır. Bir dronun təsadüfən hava məkanına girməsi ilə qəsdən təxribat məqsədilə göndərilməsi arasında fərqi müəyyənləşdirmək hər zaman asan deyil. NATO-nun Latviyada hava məkanına daxil olan pilotsuz uçuş aparatını vurması da göstərdi ki, Alyans artıq bu insidentlərə yalnız diplomatik xəbərdarlıqla yanaşmaq istəmir. Hava məkanının qorunması real hərbi reaksiya mərhələsinə keçir.
Baltik ölkələri üçün əsas narahatlıq odur ki, NATO-nun indiki “hava patrulu” missiyası yeni dövrün təhlükələrinə tam cavab verməyə bilər. Əvvəllər bu missiyanın məqsədi Rusiya təyyarələrinin izlənməsi və hava məkanının qorunması idi. İndi isə təhlükə daha mürəkkəbdir: kiçik dronlar, elektron müdaxilə, kibertəhdidlər, sualtı kabellərə zərər vurulması və “kölgə donanması” adlandırılan qeyri-şəffaf gəmilər şəbəkəsi. Yəni klassik hərbi qarşıdurma ilə hibrid müharibə eyni məkanda birləşir.
Rusiyanın Kalininqrad ətrafında keçirdiyi təlimlər də təsadüfi görünmür. Kalininqrad Moskvanın Baltikdəki ən mühüm hərbi plasdarmıdır. Burada Rusiya Baltik Donanmasının infrastrukturu, hava hücumundan müdafiə sistemləri və raket imkanları yerləşir. NATO üçün Kalininqrad həm daimi təzyiq alətidir, həm də mümkün böhran zamanı Polşa və Baltik ölkələri arasında əlaqəni çətinləşdirə biləcək strateji nöqtədir. Ona görə də Moskvanın burada hərbi aktivliyi artdıqca, NATO-nun da regionda cavab tədbirləri sərtləşir.
Bu qarşıdurmanın başqa bir ölçüsü Baltik dənizində sualtı kabellər və enerji xətləridir. Son illərdə Avropada kommunikasiya və enerji infrastrukturlarına qarşı mümkün sabotaj riski ciddi müzakirə olunur. Baltik dənizi dayaz, sıx gəmiçilik marşrutlarına malik və strateji baxımdan son dərəcə həssas məkandır. Buradan internet, enerji və logistika xətləri keçir. Belə infrastruktura zərər vurulması təkcə hərbi yox, iqtisadi və informasiya təhlükəsizliyi böhranı da yarada bilər.
Burada “kölgə donanması” amili xüsusi diqqət çəkir. Rusiya Qərb sanksiyalarından yayınmaq üçün qeyri-şəffaf mülkiyyətə malik köhnə tankerlərdən və vasitəçi gəmilərdən istifadə edir. Lakin Qərb analitiklərinin fikrincə, bu donanma yalnız neft daşımaları üçün deyil, həm də hibrid təzyiq vasitəsi kimi dəyərləndirilir. Gəminin kabelin üzərindən keçməsi, lövbər salması və ya şübhəli trayektoriya ilə hərəkət etməsi formal olaraq “qəza” kimi təqdim oluna bilər, amma siyasi nəticəsi sabotaj effekti yaradır.
Əsas risk də məhz buradadır: Baltikdə baş verə biləcək növbəti insident NATO-nun 5-ci maddəsini avtomatik işə salmaya bilər, amma Alyans daxilində sərt cavab çağırışlarını gücləndirə bilər. Rusiya isə bu qeyri-müəyyənlikdən istifadə edərək “boz zona” taktikası aparır. Açıq müharibə elan etmir, amma qarşı tərəfin təhlükəsizlik sinirlərini yoxlayır. NATO da bir tərəfdən eskalasiyadan qaçmağa çalışır, digər tərəfdən geri çəkilmə görüntüsü yaratmaq istəmir.
Bu mənada Baltik regionunda baş verənlər Ukrayna müharibəsinin yeni mərhələsi kimi də oxuna bilər. Müharibə artıq yalnız Ukrayna ərazisində aparılan döyüşlərdən ibarət deyil. Onun dalğası hava məkanına, dəniz yollarına, enerji xətlərinə, kiberməkana və siyasi qərarvermə mexanizmlərinə yayılır. Rusiya üçün məqsəd Qərbin Ukraynaya dəstəyini bahalaşdırmaq və Avropa ictimaiyyətində qorxu yaratmaqdır. NATO üçün məqsəd isə Rusiya ilə birbaşa müharibəyə girmədən çəkindirmə gücünü qorumaqdır.
Baltik ölkələri bu qarşıdurmada özlərini ən ön xəttdə görürlər. Onlar yaxşı anlayırlar ki, Ukraynada savaşın nəticəsi təkcə Kiyevin gələcəyini deyil, həm də Vilnüsün, Riqanın və Tallinin təhlükəsizlik arxitekturasını müəyyən edəcək. Ona görə də bu ölkələr NATO-dan daha güclü hava müdafiəsi, daimi hərbi mövcudluq və anti-dron sistemləri tələb edirlər. Litvanın ABŞ hərbi qüvvələrinin uzunmüddətli yerləşdirilməsində israr etməsi də bu narahatlığın göstəricisidir.
Bütün bunlar göstərir ki, Baltik xətti Avropanın yeni təhlükəsizlik sınağına çevrilir. Bu hələ genişmiqyaslı NATO-Rusiya müharibəsi demək deyil, lakin səhv hesablamalar, texniki nasazlıqlar və hibrid təxribatlar fonunda risklər artır. Bir dronun yanlış istiqamətə uçması, bir gəminin kabelə zərər vurması və ya bir təyyarənin hava məkanına təhlükəli yaxınlaşması böyük siyasi böhrana səbəb ola bilər.
Nəticə etibarilə, Baltik regionunda baş verənlər göstərir ki, Avropada təhlükəsizlik anlayışı dəyişib. Artıq sərhəd yalnız tankların keçdiyi xətt deyil. Sərhəd hava məkanında, dənizin dibində, kommunikasiya kabellərində, enerji şəbəkələrində və informasiya sistemlərində də formalaşır. NATO ilə Rusiya arasında əsas qarşıdurma da məhz bu görünən və görünməyən cəbhələrdə gedir.
Bu baxımdan Baltik böhranı yaxın aylarda dünya siyasi gündəmində daha çox yer tuta bilər. Çünki burada məsələ yalnız Baltik ölkələrinin təhlükəsizliyi deyil; Avropanın müharibəyə nə qədər yaxınlaşdığı, NATO-nun çəkindirmə gücünün nə qədər real olduğu və Rusiyanın hibrid təzyiq siyasətinin hansı həddə qədər davam edəcəyi sual altındadır. Baltik xətti bu gün sakit görünə bilər, amma onun altında Avropa təhlükəsizliyinin ən təhlükəli qırılma nöqtələrindən biri formalaşır. /bakivaxti.az/
