Son zamanlar Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinin sabiq rəhbəri (AAYDA) Saleh Məmmədovun fəaliyyəti ilə bağlı səsləndirilən iddialar ictimai və ekspert mühitində geniş müzakirə olunur. Xüsusilə onun Dövlət Agentliyinə rəhbərlik etdiyi dövr iqtisadi və institusional effektivlik baxımından təhlil edilir. Bu təhlillər göstərir ki, yol infrastrukturuna ayrılan büdcə vəsaitlərinin idarə olunmasında ciddi pozuntular baş verib. Bu sektor kapital tutumlu sahə olmaqla yanaşı, korrupsiya risklərinin yüksək olduğu istiqamətlərdən biridir.
İddialara görə, agentliyin regional idarələri faktiki iflas vəziyyətinə düşüb. Bu isə resursların qeyri-effektiv bölüşdürülməsi və fiskal intizamın pozulması kimi qiymətləndirilə bilər. Dövlət vəsaitlərinin təyinatı üzrə istifadə olunmaması iqtisadi cinayət əlamətləri yarada biləcək ciddi risk faktorudur. Ekspertlər hesab edirlər ki, bu kimi iddiaların hüquqi qiymət alması üçün müvafiq istintaq və audit nəticələri əsas götürülməlidir.
Digər diqqət çəkən məqam isə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə çalışan işçilərin əməkhaqqı ilə bağlı səsləndirilən narazılıqlardır. Əgər əməkhaqqının ödənilməməsi və ya mənimsənilməsi faktları sübuta yetirilərsə, bu artıq əmək hüquqlarının pozulması ilə yanaşı, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə kimi qiymətləndirilə bilər. Bu tip hallar sosial ədalət prinsipinə zidd olmaqla yanaşı, dövlətin bərpa və Böyük Qayıdış siyasətinə də zərbə vurur.
İnfrastruktur layihələrinin keyfiyyətsiz icrası ilə bağlı iddialar da iqtisadi baxımdan ciddi nəticələr doğurur. Keyfiyyətsiz yol tikintisi uzunmüddətli perspektivdə əlavə xərclərin yaranmasına səbəb olur. Bu isə “dövlət investisiyalarının effektivliyi” prinsipinin pozulması deməkdir. Aparılan texniki auditinin nəticələri bunları deməyə əsas verir.
Hesablaşmalar və ödəniş mexanizmlərində kobud pozuntuların olması ilə bağlı deyilənlər isə maliyyə nəzarəti sisteminin zəifliyinə işarə edir. Büdcə vəsaitlərinin xərclənməsi zamanı şəffaflıq və hesabatlılıq əsas prinsiplərdən sayılır. Əgər bu prinsiplər pozulursa, bu artıq maliyyə intizamının sistemli şəkildə zəiflədiyini göstərir.
İddialar arasında qeyri-rəsmi gəlir mexanizmlərinin formalaşdırılması, tender proseslərində şəffaflığın pozulması və maraq toqquşması hallarının olması da qeyd edilir. Bu kimi hallar “institusional korrupsiya” anlayışı çərçivəsində qiymətləndirilir.
Əgər vəzifəli şəxs dövlət qurumunu şəxsi maraqlar çərçivəsində idarə edirsə, bu artıq idarəetmə etikası və hüquqi normaların pozulması deməkdir. Dövlət agentliyi şəxsi mülkiyyət deyil və onun fəaliyyəti ictimai maraqlara xidmət etməlidir. Bu prinsipin pozulması isə həm iqtisadi, həm də hüquqi məsuliyyət yaradır.
Müasir iqtisadi idarəetmədə “hesabatlılıq”, “şəffaflıq” və “effektivlik” əsas indikatorlar hesab olunur. Bu indikatorların zəifləməsi dövlət institutlarına olan etimadı azaldır. Bu baxımdan, səsləndirilən iddiaların obyektiv araşdırılması və hüquqi qiymət alması vacibdir.
Modern.az-ın əldə etdiyi məlumatlara görə, bu yöndə araşdırma başa çatıb, proses hüquqi qiymət verilməsi mərhələsindədir.
Cəmiyyətin gözləntisi ondan ibarətdir ki, dövlət vəsaitlərinin idarə olunmasında hər hansı qanunsuzluq aşkarlanarsa, buna adekvat hüquqi reaksiya verilsin. Bu, həm preventiv mexanizm rolunu oynayır, həm də digər məmurlar üçün nümunə yaradır. İqtisadi cinayətlərin cəzasız qalması isə sistemdə mənfi presedent formalaşdırır.
Ümumən Saleh Məmmədovun fəaliyyəti ilə bağlı səsləndirilən iddialar ciddi və çoxşaxəli xarakter daşıyır. Hətta regionlar üzrə rəhbər şəxslər dindirildiyi və onun həbsinin qaçılmaz olduğu da bildirilir.
Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü Əli Məsimli saytımıza açıqlamasında vurğulayıb ki, dövlət vəsaitlərinin qeyri-effektiv istifadəsi, tender proseslərində şəffaflığın pozulması, əməkhaqları ilə bağlı problemlər və və sair bu kimi məsələlər dövlət qurumlarının çoxuna xas olan problemlərdir. Hesablama Palatasının auditor hesabatlarında əks olunan belə halların qabarıq şəkildə özünü göstərdiyi qurumlardan biri də Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyidir:
“Hesablama Palatası hər il dövlət qurumlarınada keçirdiyi yoxlamarın nəticələrini açıqlayanda görürük ki, onların arasında Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyində keçirdiyi yoxlamaların nəticələri də yer alıb. Dövlət Agentliyinin balansında olan asfalt-beton örtüklü avtomobil yollarının uzunluğunda illər üzrə artım müşahidə olunsa da, 2020-ci ilin sonuna olan məlumatlara əsasən, qeyri-asfalt-beton yollarının uzunluğu 6 713,3 km (o cümlədən 919,3 km olan qara, 5 738 km olan çınqıl-qırmadaş, 56 olan torpaq örtüklü) təşkil edib. Sənədə əsasən, bu da yolların ümumi uzunluğunun 37,9%-lik əhəmiyyətli hissəsində yol hərəkətinin iştirakçılarına daha rahat və təhlükəsiz hərəkət etmələri üçün zəruri şəraitin hələ də yaradılmadığını göstərir. Bir sıra hallarda tikildikdən bir müddət sonra yolların bəzi sahələrinin dağılması, çökmələr və çatların olması, layihədə nəzərdə tutulan bəzi konstruktiv elementlərin, o cümlədən suötürücü boruların, hidroizolyasiyanın və deformasiya rezinlərinin quraşdırılmadığı və sair bu kimi nöqsanlar ictimaiyyətə məlum məsələlərdir”.
Deputat qeyd edib ki, dövlət qurumlarında idarəetmənin və tənzimlənmənin səmərəliliyinin, şəffaflığının və risklərin idarə edilməsinə,o cümlədən sözügedən problemlərin aradan qaldırılmasına kopleks yanaşılması daha böyük effekt verə bilər:
“Belə ki, bir sıra qurumlarda daxili audit funksiyasının obyektivliyi və müstəqilliyi baxımından hələ də problem qalmaqdadır: bu isə sözügedən problemlərin vaxtında aşkarlanıb, aradan qaldırılması işini ləngidir. Bu baxımdan dövlət qurumlarının idarəetmə keyfiyyəti rtırılmalı, risklərin idarə edilməsi və daxili nəzarət mexanizmləri daimi təkmilləşdirilməli, bu işdə səmərəli qurulmuş daxili auditin rolu artırılmalıdır. Ona görə ki, beynəlxalq praktikadan, eləcə də öz praktikamızdan məlumdur ki, daxili nəzarəti olmayan və ya zəif təşkil edilən qurumlarda maliyyə hesabatlarının etibarlılığı da aşağı olur. Daxili audit təkcə təşkilatın maliyyə aspektlərini yoxlamır, həm də qurumun ümumi idarəetmə proseslərini, əməliyyat effektivliyini və proqramların səmərəliliyini qiymətləndirir”.
“Məlum olduğu kimi, rəqəmsallaşma, süni intellekt alqoritmləri anomaliyaları, potensial saxtakarlığı və riskli əməliyyatları real vaxtda aşkarlayaraq auditin keyfiyyətini yüksəldir. Ona görə də dövlət qurmlarında idarəetmə proseslərinin rəqəmsallaşdırılması istiqmətində fəaliyyətin dairəsinin genişləndirilməsi zəngirvari reaksiya xarakteri alıb şəffaflığın və hesabatlılığın obyektifliyinin artırılması, sözügedən problemlərin aradan qldırılması daxil olmaqla, nəticəliliyin artmasına, bu isə öz növbəsində hədəflənmiş məqsədlərinin böyük hissəsinə nail olmağa imkan verər”, - Ə.Məsimli vurğulayıb.
Milli Məclisin hüquqşünas deputatı Arzuxan Əlizadə bildirib ki, Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyi ilə bağlı məsələ müzakirə mövzusudur. Xüsusilə Saleh Məmmədov vəzifəsindən kənarlaşdırılandan sonra bildirilir ki, onun quruma rəhbərlik etdiyi dövrlə bağlı araşdırmalar gedir:
“Araşdırmaların nəticəsi olaraq hansı məqamların üzə çıxması da maraq doğurur. Bu müddət ərzində yollarımızda problemlərin olması ilə bağlı mütəmadi olaraq fikrimizi bildirmişik. Təəssüflər olsun ki, dövlət vəsaiti hesabına ayrılan pullarla çəkilən yollarımızın heç də hər zaman keyfiyyətli olmaması sirr deyil. Çəkilən yollarda çökmələrin baş verməsi, asfalt örtüyünün yağış yağıntılarından sonra çatların əmələ gəlməsi, örtüyün sıradan çıxması onu deməyə əsas verir ki, heç də hər zaman keyfiyyətə diqqət verilməyib. Bu mənada Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyi ilə bağlı tənqidi fikirlər cəmiyyətdə səsləndirilib. Bu məsələlər ciddi araşdırılmalıdır”.
Deputat bildirib ki, Azərbaycanda çox böyük infrastruktur layihələri həyata keçirilməkdədir, xüsusi ilə işğaldan azad edilən bölgələrimizdə bu məsələlərə ciddi nəzarət olmalıdır:
“Səhv etmirəmsə Laçında yağışdan sonra rayon yolunun çökməsi ilə bağlı faktlar da oldu. Respublikanın digər ərazilərində, xüsusilə Bakı şəhərində yol örtüklərinin heç də hər zaman keyfiyyətli olmaması sirr deyil və bu Saleh Məmmədovun quruma rəhbərlik etdiyi dövr ciddi şəkildə araşdırılmalıdır. Təmsil etdiyim Sabunçu rayonunda da ciddi yol problemləri var”.
A.Əlizadə bildirib ki, o deputat olduğu dövrdə problemlərlə bağlı bu quruma dəfələrlə müraciət edib:
“Son 1 il yarımda Saleh Məmmədova rəsmi sorğular, müraciətlər ünvanlamışam, xüsusilə də Balaxanı qəsəbəsinin girəcəyində olan həm əsas, həm məhəllələr arası yollarla, Ramana qəsəbəsində ciddi yol infrastrtukturunun təmin olunması ilə bağlı məktublar ünvanlamışam. Ciddi problemlər var və fəsadları hələ də qalmaqdadır. Ümid edirəm yeni rəhbərlik bu məsələlərə olduqca ciddi yanaşacaq”.
“Agentliyin iş verdiyi bütün yol istismar idarələrinin hər birinə nəzarət etmək çətin olsa da, rəhbər şəxs olaraq bu məsələlərə məsuliyyət daşıyan şəxslər var və rəhbər şəxs olaraq bu məsələdən kənarda qala bilməzlər. Mütləq mənada yeni rəhbərlik bu məsələlrə diqqət yetirməli, dövlət büdcəsi təyinatı üzrə xərclənməli, onun istifadəsinə ciddi nəzarət olmalıdır” – sonda o qeyd edib.
Parlamentin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin sədr müavini Azər Badamov qeyd edib ki, Saleh Məmmədovun Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinin rəhbəri olduğu dövürdə ölkədə 10 min kilometrlərlə yollar çəkilib:
“Demək olar ki, bütün istiqamətlərdə avtombil yol infrastrukturu yenidən qurulub bərpa edilib. Lakin həmin yolların keyfiyyət məsələsi ictimaiyyət arasında zaman-zaman gündəmə gəlib. İndi isə onun yerinə yeni rəhbər təyin olunub və yəqin ki, dövlət vəsaitlərinin xərclənməsinin səmərəliliyi, o cümlədən şübhəli layihələr müəyyən olunduğu halda tikitinin icra vəziyyəti araşdıralaraq müvafiq addımlar atılacaqdır” – o vurğulayıb.
İqtisadçı hüquqşünas Əkrəm Həsənov isə iddiaların hər birinin özünü doğruldacağından şübhə etmədiyini bildirib.
