"Bu, İranın yaxın tarixindəki ən böyük qırğın və dünyada ən böyük qırğınlardan biridir"
"Aramsız atəş səsləri gün batımı ərəfəsində başladı və gecə yarısına qədər davam etdi. Özümü müharibə zonasında hiss edirdim. Atışma heç dayanmırdı. Səhər tezdən çölə çıxanda hər yerdə qan izləri var idi - səkilərdə, küçələrdə, parklarda, xiyabanlarda... Hər yer qanla ləkələnmişdi". Bu sözləri BBC-nin Fars Xidmətinə 8 yanvarda Dara Deric rayonunda təhlükəsizlik qüvvələrinin etirazları necə yatırdığı barədə danışan İranın Kirmanşah şəhərinin sakini deyib.
Hökumət interneti ölkə miqyasında bağlamazdan bir neçə dəqiqə əvvəl sosial mediada təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən yaralanan, qan içində olan etirazçıları göstərən bir neçə video yayıldı. Sonra hər şey silindi.
İranda dekabrın sonlarında milli valyutanın dəyərdən düşməsi və ağır iqtisadi vəziyyət səbəbindən başlayan bu son etiraz dalğası tezliklə hökumət əleyhinə üsyana çevrildi. Təhlükəsizlik qüvvələrinin sonrakı basqıları, xüsusən də 8 və 9 yanvar tarixlərində müasir İran tarixində görünməmiş dərəcədə zorakılıqla müşayiət olundu.
Məlumatlara görə, etirazların keçirildiyi 200-dən çox şəhərin bir çoxunda etirazçılar öldürülüb. Dəqiq ölənlərin sayı hələ də məlum olmasa da, fotoşəkillər, şahid ifadələri və insan haqları təşkilatları və media tərəfindən toplanan materiallarla sənədləşdirildiyi kimi, yüksək səviyyəli vəhşilik və ölümcül güc tətbiqi ölkə daxilində minlərlə insanın öldürüldüyünü göstərir.
İnternet və rabitənin kəsilməsindən sonra iki günlük demək olar ki, tam sükutdan sonra dünya Tehranda Kehrizak Məhkəmə Ekspertiza Mərkəzinin qarşısında yerdə uzadılmış qara torbalarda yüzlərlə cəsədin olduğunu göstərən videolardan şoka düşdü.
Çantaların çoxu açıldı və qanlı cəsədlər ortaya çıxdı. Ölənlərin bəziləri çılpaq soyundurulub və eybəcər hala salınıb, döşəmə isə qan ləkələri ilə örtülmüşdü. Kədər içində olan ailələr yaxınlarını tapmağa çalışaraq cəsəd sıraları arasında gəzirdilər.
"Bu, İranın yaxın tarixindəki ən böyük qırğın və dünyada ən böyük qırğınlardan biridir", - deyə Haaqadakı Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsindəki keçmiş BMT prokuroru və iranlı-kanadalı hüquqşünas Payam Axavan BBC Fars Xidmətinə bildirib.
İran hakimiyyəti iddia edir ki, "iğtişaşçılar və terrorçular" təhlükəsizlik qüvvələrinə və mülki şəxslərə atəş açıblar. Lakin yüzlərlə video və fotoşəkili təhlil etdikdən sonra BBC təhlükəsizlik qüvvələrinin aşağıdakılar da daxil olmaqla geniş çeşiddə ölümcül və qeyri-öldürücü silahlardan istifadə etdiyini müəyyənləşdirib:
- Pulemyotlar
- Snayper tüfəngləri
- Hücum tüfəngləri
- Ov tüfəngləri
- Tapançalar
- Hava ilə işləyən peyntbol tüfəngləri
- Göz yaşardıcı qaz
- Paltalar
- Bıçaqlar
- Dəyənəklər
- Böyük taxta dəyənəklər
- Yaşıl lazer nişangahları və göstəriciləri (korlamaq və hədəf almaq üçün)
BBC tərəfindən Tehran, İsfahan, Yəzdanşəhr və Şahsavardan təsdiqlənmiş video görüntülər göstərir ki, hərbi pikaplar həm DShK kimi ağır pulemyotlarla, həm də PK da daxil olmaqla orta pulemyotlarla təchiz olunub. Məlumatlara görə, təhlükəsizlik qüvvələri onlardan izdihamı nəzarətdə saxlamaq və mühasirə məqsədləri üçün istifadə ediblər.
“Vahid Online” “Telegram” kanalı arxasına pulemyot quraşdırılmış qara pikapın iki fotoşəklini yayımlayıb. Şəkillər 8 yanvar gecəsi Tehranın Sodeghieh meydanında çəkilib.
BBC Fars Xidməti bu fotoşəkilləri İranın yarı-rəsmi xəbər agentliyi “Fars” tərəfindən dərc edilmiş və 2025-ci il İmam Əli Təhlükəsizlik Batalyonunun paradını göstərən fotoşəkillərlə müqayisə edib. Şəkillərdə eyni silahı daşıyan İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) demək olar ki, eyni qara pikapları göstərilir.
Müdafiə təhlili firması “Janes”in silah qrupunun rəhbəri Amael Kotlarski pulemyotu İranda lisenziya əsasında istehsal olunmuş DShKM modeli kimi müəyyən edib.
“Iran International” tərəfindən dərc edilmiş 9 yanvarda İsfahan əyalətinin Yəzdanşəhr şəhərində keçirilən etirazların video görüntülərində etirazçılara yönəlmiş davamlı pulemyot atəşi aydın şəkildə görünür. Silahın ağzından güclü atəş 46 saniyəlik videoda müşahidə edilir.
Klassik hərbi odlu silahların müayinəsi və bərpası üzrə ixtisaslaşmış Britaniya şirkətinin “Thames Valley Guns” nümayəndəsi də BBC Fars Xidmətinə bildirib ki, etiraz görüntülərində DShK pulemyotları ilə təchiz olunmuş nəqliyyat vasitələri görünə bilər.
Təsdiqlənmiş videolardan birində kimsə “Kalaşnikov” AK-47 hücum tüfəngindən iki işlənmiş giliz və başqa bir silahdan başqa bir böyük işlənmiş giliz göstərir və təhlükəsizlik qüvvələrinin Tehranın Beheşt meydanındakı etirazçılara atəş açdığı ehtimalını gücləndirir.
“Thames Valley Guns” böyük qara patron gilizinin düşmən texnikasını və yumşaq dərili hərbi maşınları məhv etmək üçün hazırlanmış 20 mm-lik avtomatik top mərmisinə aid olduğunu təsdiqləyib. Patronun üzərindəki tüfəng izləri artıq atəş açıldığını təsdiqləyir.
"Bu tip sursatlar məhv etmək üçün nəzərdə tutulub", şirkət sözçüsü bildirib və deyib ki, "bu silahlar tikililərə, nəqliyyat vasitələrinə və möhkəmləndirilmiş hədəflərə, o cümlədən yüngül zirehli personal daşıyıcılarına hücum etmək üçün nəzərdə tutulub. Onlar insanlara qarşı istifadə üçün nəzərdə tutulmayıb, lakin bir insana qarşı belə bir atəşin nəticələri fəlakətli olardı".
Şahidlər BBC Fars Xidmətinə bildiriblər ki, təhlükəsizlik qüvvələri yanvar etirazları zamanı snayper tüfənglərindən fəal şəkildə istifadə ediblər. Bu, videogörüntülərlə də təsdiqlənir.
BBC Fars Xidməti tərəfindən təsdiqlənmiş və 9 yanvarda Məşhəd şəhərinin şimal-şərqindəki etirazlar zamanı çəkilmiş bir videoda SEPAH da daxil olmaqla müxtəlif təhlükəsizlik qüvvələrinin geyindiyi qara taktiki formalı iki fiqur göstərilir. Onlar otelin damında dayanıblar və onlardan birinin yanında divara söykənmiş “Draqunov” snayper tüfəngi (SVD) var.
İran dövlət televiziyasına verdiyi müsahibədə məhkəmə eksperti snayperlərin etirazçıları öldürdüyünü təsdiqləyib.
8 yanvarda Qərbi Kürdüstan əyalətinin Saqqez şəhərində bina baxıcısı işləyən İbrahim Purəhmədianın ailəsi BBC Fars Xidmətinə bildirib ki, snayper onu uşağının gözü qarşısında başından vurub.
BBC Fars tərəfindən əldə edilən Purahmadianın cəsədinin şəkilləri onun alnının ortasında dəqiq bir güllə yarası olduğunu təsdiqləyir.
“Thames Valley Guns” nümayəndəsi yaxşı mövqe tutan snayperin insanlara dərin psixoloji təsir etdiyini bildirir: "Bu, hazırlıqsız mülki şəxslərə çox ciddi təsir göstərir. Əksər insanlar uzaqda olan görünməz bir təhlükəyə necə reaksiya verəcəklərini başa düşmürlər və nəticədə yaranan qorxu, şübhəsiz ki, kütləvi panika yaradır".
“Kalaşnikov” avtomatı bütün İran hərbi və hüquq-mühafizə orqanları üçün standart silahdır. BBC Fars Xidməti polis və SEPAH zabitlərinin AK-47 avtomatlarından və onların İran istehsalı olan variantlarından, KL seriyasından istifadə etdiyini göstərən çoxsaylı videoları təhlil edib. 9 yanvarda şimaldakı Amol şəhərində çəkilmiş videoda təhlükəsizlik zabitinin “Kalaşnikov” avtomatından birbaşa etirazçılara atəş açdığı görünür.
BBC Fars Xidmətinə təqdim edilən küçələrdə toplanan gilizlərin eksklüziv görüntülərini təhlil etdikdən sonra Kotlarski gilizlərin 7.62×39 mm kalibrli olduğunu təsdiqləyib. Bu, “Kalaşnikov” tipli hücum silahlarında istifadə edilən eyni tipdir.
BBC Fars araşdırması ov tüfənglərindən də geniş istifadə edildiyini üzə çıxarıb. Qərbdəki Lordeqan şəhərindən və 7 yanvarda Abadan şəhərindən çəkilən videolarda etirazlar zamanı küçələrdə ov tüfəngləri ilə silahlanmış polis görünür. Ekspert Kotlarski deyib ki, istifadə edilən silahlar arasında həm standart, həm də qısaldılmış versiyaları olan İran “Maher” ov tüfəngi də daxil olmaqla bir neçə ov tüfəngi modeli var.
2022-ci ildə "Qadın, Həyat, Azadlıq" etirazlarının yatırılmasında olduğu kimi, yanvar ayında ov tüfənglərinin geniş yayılması çoxsaylı etirazçıların ölümünə və yüzlərlə, bəlkə də minlərlə insanın daimi göz xəsarətlərinə səbəb oldu.
Farabi Göz Xəstəxanasının rəhbəri Dr. Qasem Fəxrainin sözlərinə görə, 9-10 yanvar tarixlərində təkcə xəstəxana metal hissəciklərinin yaratdığı yırtılmış göz almaları üçün təcili əməliyyat tələb edən təxminən 1000 xəstə qəbul edib.
Kirmanşahdan 8 yanvarda çəkilmiş iki videoda mülki geyimli təhlükəsizlik qüvvələrinin ən azı iki növ tapança ilə silahlandığı göstərilir ki, bu tapançalar analitiklərin fikrincə “Beretta Model 50” və ya CZ 75-ə bənzəyir.
Bir çox etirazçı BBC Farsa bıçaq və pala ilə hücuma məruz qaldıqlarını bildirib. BBC-nin əldə etdiyi cəsədlərin fotolarında güllə yaraları və pala izləri görünür. Tehranda keçirilən etirazların CCTV görüntülərində mülki geyimli zabitlərin etirazçılar bir mənzil binasının girişində sığınacaq axtararkən pala ilə hücum etdiyi aydın görünür. 8 yanvarda paytaxtda çəkilmiş başqa bir videoda mülki geyimli zabitin qadın etirazçının başına pala ilə zərbə endirdiyi göstərilir. Görüntülərdə forma geyinmiş bir neçə digər təhlükəsizlik qüvvəsi də görünür.
BBC Fars Xidmətinin əldə etdiyi video görüntülərdə etirazçıların dəyənəklə döyüldüyü də göstərilir. Ən azı bir etirazçı, Sahar Seyfullahinin bu cür döyülmə nəticəsində öldüyü məlumdur.
