Alimlər nevrologiyada ən çətin suallardan birinə cavab tapmaqda çətinlik çəkirlər: Sual bundan ibarətdir ki, niyə beyin zədələnməsi insultdan saatlar və günlər sonra belə yayılmağa davam edir?
Turkustan.az xəbər verir ki, "Cell Metabolism" jurnalında dərc olunmuş yeni bir araşdırma maraqlı nəticələr ortaya çıxarıb. Məlum olub ki, yalnız ilkin oksigen çatışmazlığı deyil, həm də beynin özünün sonrakı dağıdıcı reaksiyası mühüm rol oynayır.
İnsult zamanı beynin bir hissəsi qan tədarükündən məhrum olur və sinir hüceyrələri sürətlə ölməyə başlayır. Lakin tədqiqatçıların indi izah etdiyi kimi, qan axını bərpa edildikdən sonra ikinci bir zədə dalğası başlayır. Beynin immun sisteminin hüceyrələri əsasən mikroqliya, yəni iltihab hücumu vəziyyətinə keçir. Onlar insult yerinin ətrafındakı hələ də canlı toxuma zərər verməyə başlayan çoxlu miqdarda iltihab molekulları buraxırlar.
Alimlər bu prosesi əsas partlayış bitdikdən sonra belə yayılmağa davam edən yanğınla müqayisə edirlər. Bədən beyni xilas etməyə çalışır, lakin öz müdafiə sistemi tez-tez nəzarətdən çıxır. Xüsusilə təhlükəli olan qan-beyin baryerinin, yəni beynin zərərli maddələrə və immun hüceyrələrinə qarşı təbii müdafiəsinin məhv olmasıdır. Bu baryer zədələndikdə iltihab daha da güclənməyə başlayır.
Eyni zamanda, beyin neyroplastiklik - neyronlar arasında əlaqələri bərpa etmək qabiliyyəti vasitəsilə itkiləri kompensasiya etməyə çalışır. Yeni tədqiqatlar göstərir ki, beynin zədələnməmiş sahələri sözün əsl mənasında öz strukturunu dəyişdirə və zədələnmiş sahələrin bəzi funksiyalarını öz üzərinə götürə bilər. Bəzən bu sahələr bioloji göstəricilərə əsasən "daha gənc" görünür, sanki beyin təcili bərpa rejimini aktivləşdirir.
Lakin neyroplastikliyin də qaranlıq tərəfi var. Bəzi kompensasiyaedici dəyişikliklər təsirsiz və ya hətta zərərli olur.
Alimlər bunu beynin "nasazlığı" adlandırırlar: insan hərəkətin, nitqin və ya yaddaşın tam bərpasına mane olan bypasslardan istifadə etməyə başlayır. Buna görə də bəzi xəstələr insultdan aylar sonra belə funksiyalarını itirməyə davam edirlər.
İltihab və beynin bərpasında hədəflənmiş müdaxilələr ideyası hazırda xüsusi maraq doğurur. Tədqiqatçılar nanomaterialları, zərərli iltihab siqnallarını bloklayan dərmanları və kök hüceyrə terapiyasını sınaqdan keçirirlər. Bəzi eksperimental metodlar artıq heyvanlarda ikincili beyin zədələnməsini azaltmaq və hətta bəzi itirilmiş funksiyaları bərpa etməyin mümkünlüyünü nümayiş etdirib.
Alimlər vurğulayırlar ki, insult tək bir hadisə deyil, mürəkkəb və uzun bir bioloji prosesdir. Tədqiqatçılar insultdan sonra beyni nə qədər çox araşdırsalar, neyronlar uğrunda mübarizənin xəstənin reanimasiya şöbəsindən çıxmasından uzun müddət sonra da davam etdiyi bir o qədər aydın olur. /Cebheinfo.az/
