Musavat.com-un “Üç sual, üç cavab” layihəsinin bugünkü suallarını Ankara universitetinin professoru Toğrul İsmayıl cavablandırıb. Toğrul İsmayılla Qərblə Rusiya arasında Ermənistan uğrunda güclənən rəqabəti barədə söhbətləşmişik. Müsahibəni təqdim edirik:
- Toğrul bəy, Makron İrəvanda böyük bir piar kampaniyası apardı. Sizcə, Avropa İttifaqının və Fransanın açıq dəstəyi ilə Ermənistanı Rusiyadan qoparmaq mümkün olacaqmı?
- Ermənistanın geosiyasi orientasiyası bir siyasi qərardan çox, dərin struktur asılılıqlarının nəticəsidir. Bu asılılıqların qısa müddətdə dəyişməsi real görünmür. Avropa İttifaqı və Fransa tərəfindən verilən siyasi-iqtisadi dəstək İrəvan üçün alternativ nəfəs kanalı yaratsa da, təhlükəsizlik arxitekturası hələ də Rusiya ilə sıx bağlıdır. Bu bağlılıq yalnız hərbi müstəvidə deyil, sərhəd təhlükəsizliyi, enerji təminatı və institusional koordinasiya səviyyəsində də özünü göstərir. Qərbin Ermənistan siyasəti daha çox normativ və siyasi dəstək üzərində qurulub. Lakin Moskvanın təsiri konkret mexanizmlərlə işləyir və bu fərq strateji nəticələri müəyyən edir. Zahirdə Qərbə inteqrasiya görüntüsü yarana bilər, lakin batində təhlükəsizlik və idarəetmə baxımından Rusiya faktoru hələ də həlledicidir. Ermənistanın real çıxış yolu kəskin geosiyasi dönüşdən çox, çoxvektorlu balans siyasətidir. Bu balansın dayanıqlı olması isə birbaşa olaraq Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşmasından asılıdır. Çünki regionda davamlı sabitlik xarici güclərin rəqabətindən deyil, məhz regional aktorların uzlaşmasından formalaşır.
Makronun isə Cənubi Qafqazla bağlı açıqlamaları son zamanlar "sabitlik" və "tarazlıq" istəyi kimi təqdim olunur. Lakin daha yaxından təhlil göstərir ki, bu cür ritorika regionun onsuz da kövrək olan geosiyasi arxitekturasını azaltmaq əvəzinə, mürəkkəbləşdirir. Əsas problem onun real proseslərdən ayrılmasında və xarici aktorların gərginlik mənbəyi kimi rolunun virtual olaraq davam etdirilməsindədir. Makronun çıxışı ənənəvi Avropa müdaxiləçiliyinin yenilənmiş versiyasıdır. O, həm Azərbaycanın suverenlik məsələlərinə həssaslığını, həm də Türkiyənin davamlı regional sülhə yönəlmiş strateji vizyonunu nəzərə almır. Üstəlik, praktikada bu cür açıqlamalar gərginliyin azalmasına deyil, gərginliyin artmasına gətirib çıxarır.
Eyni zamanda, Makronun mövqeyindəki əsas qüsur Rusiyanın regiondakı rolu ilə bağlıdır. Moskva Cənubi Qafqazda idarə olunan qeyri-sabitliyin əsas mənbələrindən biri olaraq qalır. Rusiya ənənəvi olaraq təsirini qorumaq üçün böhranları donduran "nəzarət olunan münaqişələr" strategiyasından istifadə edir. Bu kontekstdə Makronun ritorikası - şüurlu və ya şüurlu şəkildə - əslində, bu modelə təsir göstərir. Yanlış diaqnoz qaçılmaz olaraq səhv siyasətə gətirib çıxarır.
- Hazırda Paşinyanın partiyasının qələbə şansları daha çox görünür, bəs Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyi seçkilərlə olmasa, Rusiyanın hərbi çevriliş etmək potensialı varmı?
- Rusiya postsovet məkanında təsir imkanlarını qorumaq üçün müxtəlif alətlərdən istifadə edən dövlətdir və Ermənistan bu baxımdan istisna deyil. Ölkədə mövcud olan hərbi infrastruktur, təhlükəsizlik aparatları ilə əlaqələr və siyasi elitalarla uzunmüddətli münasibətlər Moskvanın əlində mühüm təsir rıçaqları saxlayır. Lakin klassik mənada birbaşa hərbi çevriliş ssenarisi bugünkü beynəlxalq şəraitdə daha riskli və az ehtimallıdır. Belə bir addım Ermənistanı sürətlə Qərbə yaxınlaşdıra və regionda yeni qarşıdurma xətti yarada bilər ki, bu da Moskvanın maraqlarına tam uyğun deyil.
Daha real yanaşma dolayı təsir mexanizmləridir: daxili siyasi proseslərə yön vermək, ictimai narazılığı strukturlaşdırmaq və elit dəyişimini təşviq etmək. Zahirdə daxili siyasi dinamika kimi görünən proseslərin batinində geosiyasi rəqabətin izləri açıq şəkildə hiss oluna bilər. Bu səbəbdən Rusiyanın təsir potensialı qalmaqdadır, lakin bu təsir artıq daha incə, daha çox “kölgə siyasəti” formasında təzahür edir. Fransanın Ermənistana yanaşması isə ilk baxışdan dəstəkləyici görünür. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu, faydadan daha çox risk daşıyır. Ermənistanın nə xarici siyasi himayəyə, nə də maksimalist gözləntilərin təşviqinə, əksinə regional inteqrasiyaya əsaslanan praqmatik strategiyaya ehtiyacı var. Makronun ritorikası isə əksinə, İrəvanı bu reallıqdan uzaqlaşdırır, kompromis siyasəti əvəzinə gözləntilər siyasətini təşviq edir. Bu, sülh prosesini gecikdirir və ölkənin iqtisadi və geosiyasi təcridini dərinləşdirir.
- Əgər Paşinyan iqtidarı dəyişərsə, Ermənistanda yeni hökumət Azərbaycanla münasibətləri sıfır nöqtəsinə qaytaracaqmı?
- Ermənistanda mümkün hakimiyyət dəyişikliyi avtomatik olaraq xarici siyasətin köklü dəyişməsi anlamına gəlmir, çünki regionun geosiyasi reallıqları artıq formalaşıb. Azərbaycan 44 günlük müharibədən sonra hərbi-siyasi üstünlüyünü təmin edib və bu reallıq yeni hökumət üçün dəyişdirilə bilən faktor deyil. Radikal və revanşist qüvvələr ritorika səviyyəsində münasibətləri yenidən gərginləşdirməyə çalışa bilər. Lakin belə bir kurs Ermənistan üçün iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik baxımından daha ağır nəticələr doğurar. Çünki ölkənin regional inteqrasiyası, nəqliyyat xətləri və iqtisadi perspektivləri birbaşa olaraq Türkiyə və Azərbaycanla münasibətlərin normallaşmasından keçir.
Müharibə ritorikası daxili siyasi konsolidasiya üçün istifadə oluna bilər, lakin real müharibə Ermənistanın mövcud resursları və regional balans baxımından rasional seçim deyil. Zahirdə sərt bəyanatlar səslənsə də, batində reallıq daha praqmatik qərarları diktə edir. Nəticə etibarilə, istənilən yeni hakimiyyət qarşısında iki seçim olacaq: ya reallıqları qəbul edib sülh gündəliyinə qoşulmaq, ya da təcrid və qeyri-sabitlik riskini artırmaq. Mövcud geosiyasi konfiqurasiyada birinci yol daha məntiqli və qaçılmaz görünür.
