BMT-nin “Dünya İqtisadi Vəziyyəti və Perspektivləri 2026” hesabatına əsasən, qlobal iqtisadi artım zəifləmə tendensiyasını davam etdirir. 2026-cı ildə dünya iqtisadi məhsulunun artımı 2,7 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırılır ki, bu da 2025-ci ilin 2,8 faiz göstəricisindən bir qədər aşağıdır. Bu rəqəm pandemiyadan əvvəlki dövrə aid – 2010-2019-cu illərin orta göstəricisi olan 3,2 faizdən əhəmiyyətli dərəcədə geridə qalır.
2025-ci ildə ABŞ-ın tətbiq etdiyi kəskin tarif artımlarına baxmayaraq, möhkəm istehlakçı xərcləri və azalan inflyasiya sayəsində qlobal iqtisadiyyat gözlənilməz davamlılıq göstərdi. Lakin dərin zəifliklər hələ də qalmaqdadır. Azalmış investisiyalar və məhdud fiskal məkan iqtisadi fəaliyyəti yavaşladır, dünya iqtisadiyyatının pandemiyadan əvvəlki dövrlə müqayisədə daha aşağı artım yoluna düşmə riski artır.
Ölkə və regionlar üzrə mənzərəyə baxdıqda, ABŞ-da iqtisadi artım 2026-cı ildə 2,0 faiz olacağı gözlənilir. Avropa İttifaqında (Aİ) isə ABŞ tarifləri və geosiyasi qeyri-müəyyənlik ixracatı zəiflətdiyi üçün artım 2025-ci ildəki 1,5 faizindən bu il 1,3 faizə düşəcək. Yaponiyanın iqtisadiyyatı 0,9 faiz genişlənəcək. Şərqi Asiyada artım 2025-ci ilin 4,9 faizindən 4,4 faizə eniləcək, çünki əvvəlcədən həyata keçirilən ixrac göndərişlərinin müvəqqəti təsiri sönür. Çinin artımı isə 2025-ci ilin 5 faizindən 2026-cı ildə 4,6 faizə geriləyəcək ki, bu da pandemiyadan əvvəlki 6,7 faizlik orta göstəricidən xeyli aşağıdır.
Beynəlxalq ticarət sahəsindəki mənzərə daha narahatedicidir. Qlobal ticarət 2025-ci ildə gözləniləndən yüksək olan 3,8 faizlə artdı, lakin bu temp 2026-cı ildə 2,2 faizə qədər yavaşlayacaq.
Bu artımın əhəmiyyətli bir hissəsi süni idi – şirkətlər yeni tariflər tətbiq edilməzdən əvvəl mallarını idxal etmək üçün tələsdiyindən ticarət həcmi şişirdi. Bu müvəqqəti amilləri çıxaranda, əsl ticarət artımı 2,5-3 faiz aralığına düşür.
Son dövrün ən diqqətəçarpan hadisəsi ABŞ ilə Çin arasındakı ticarətin kəskin şəkildə azalmasıdır – bu ticarət 2025-ci ildə təxminən dörddə bir, yəni 170 milyard dollar azaldı. Mal ticarəti həcminin 2025-ci ildə 0,2 faiz azalması proqnozlaşdırılırdı ki, bu da son siyasət dəyişiklikləri olmadan gözlənilən göstəricidən təxminən üç faiz bəndi aşağı idi.
İnvestisiya artımı da əksər regionlarda geosiyasi gərginliklər və sıx fiskal şəraitlə üzləşərək zəif qalıb. Süni intellekt sahəsindəki sürətli irəliləyişlər bir neçə böyük bazarda güclü kapital xərclərini dəstəkləmiş olsa da, hesabat bu imkanlardan əldə edilən qazancların qeyri-bərabər paylanacağını və mövcud struktur bərabərsizliklərini daha da dərinləşdirə biləcəyini xəbərdar edir.
İnflyasiya tədricən yavaşlasa da, yaşayış dəyərinin yüksək olması ciddi qlobal problem olaraq qalır. Ərzaq, enerji və mənzil xərclərinin yüksək səviyyəsi, xüsusilə aşağı gəlirli əhali üçün real gəlirləri aşındırmağa davam edir. Güclü siyasi koordinasiya olmadan, bugünkü təzyiqlər dünya iqtisadiyyatını daha aşağı artım yolunda bərkidə bilər, bu isə xüsusilə inkişaf etməkdə olan və iqlim baxımından həssas ölkələrdə Davamlı İnkişaf Məqsədlərinə doğru irəliləyişi yavaşladacaq.
BMT xəbərdarlığından çıxış etsək, həqiqətən qlobal böhran qapıdadır? Azərbaycana təsirləri nə dərəcədə ola bilər?
Tam mənada ani bir “qapı qırağında böhran” yox, lakin uzunmüddətli struktur zəifləmə var. BMT-nin xəbərdarlığı əsassız deyil, amma bir neçə amil eyni anda üst-üstə düşür: iqlim dəyişikliyi kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını azaldır, ABŞ-Çin tarif müharibəsi qida təchizat zəncirlərini pozur, gübrə və yanacaq qiymətləri yüksək qalır, Ukrayna-Rusiya müharibəsi taxıl ixracını hələ də məhdudlaşdırır. Bu amillərin hər biri ayrı-ayrılıqda idarə edilə bilər, lakin hamısı birlikdə kövrək bir sistem yaradır. Kiçik bir şok – böyük quraqlıq, yeni münaqişə, enerji böhranı bu sistemi çökdürə bilər.
Azərbaycan bu mənzərədə həm zərərli, həm də nisbi üstün mövqedədir. Zəif tərəflər ciddidir. Azərbaycan ərzağın böyük hissəsini idxal edir – buğda, bitki yağı, şəkər, ət. Dünya bazarlarında qiymətlər qalxanda bu, birbaşa daxili inflyasiyaya çevrilir. Manatın ABŞ dollarına bağlı olması bir tərəfdən sabitlik verir, digər tərəfdən isə idxal qiymətlərinin dəyişkənliyinə qarşı tampon rolunu məhdudlaşdırır. Kənd təsərrüfatı sektorunun ÜDM-dəki payı kiçik olduğundan daxili ehtiyatlar məhduddur.
Üstün tərəflərə gəlincə, neft-qaz gəlirləri sayəsində Azərbaycanın valyuta ehtiyatları və dövlət fondları qısamüddətli qiymət şoklarını absorbsiya etməyə imkan verir. Bundan əlavə, ölkənin Rusiya, Türkiyə, Gürcüstan, İran kimi fərqli idxal mənbələrinə çıxışı var ki, bu coğrafi diversifikasiya bir mənbənin kəsilməsi riskini azaldır.
Ən böyük təhlükə ani aclıq deyil, uzun sürən qida inflyasiyasıdır. Bu isə aşağı gəlirli ailələrin alıcılıq qabiliyyətini zədələyir, sosial gərginliyi artırır. Azərbaycanda əhalinin xeyli hissəsi gəlirinin böyük payını ərzağa xərclədiyi üçün bu real siyasi və sosial risk daşıyır.
Qısaca desək – böhran qaçılmaz deyil, lakin ehtimal olunandan daha yaxındır. Azərbaycan üçün isə əsas sığorta öz kənd təsərrüfatına investisiyanı artırmaq və idxal asılılığını azaltmaqdır. /globalinfo.az/
Akif NƏSİRLİ
