ABŞ və Çin arasında rəqabət artıq klassik geosiyasi mübarizə çərçivəsini aşıb. Dünya yeni bölünmə xəttinə doğru gedir — və bu proses geri dönməz ola bilər.
Dünya səssiz şəkildə parçalanır
ABŞ və Çin artıq rəqabət aparmır — onlar yeni qlobal nizam uğrunda açıq mübarizə aparır. Bu, diplomatik bəyanatların arxasında gizlədilən yumşaq qarşıdurma deyil. Bu, sistemlərin toqquşmasıdır.
Bir tərəfdə qaydaları özü yazan və hamıya tətbiq edən ABŞ. Digər tərəfdə isə bu qaydaları qəbul etməyən və dəyişmək istəyən Çin.
Bu, sadəcə iqtisadi savaş deyil.
Bu, texnologiya yarışı deyil.
Bu, artıq gücün kimdə olacağı məsələsidir.
Dünya vahid qalacaqmı — yoxsa iki düşərgəyə bölünəcək? Bu sual artıq nəzəri deyil. Cavab Vaşinqtonla Pekin arasında yazılır. Və bu cavab gec-tez hamını seçməyə məcbur edəcək.
Tarixdən bu günə: dəyişən münasibətlər
XXI əsrin əsas geosiyasi xətti artıq formalaşıb: ABŞ və Çin arasında sistemli və çoxqatlı rəqabət.
1949-cu ildən sonra tərəflər düşmən idi. Koreya müharibəsində üz-üzə gəldilər. Sonra münasibətlər donduruldu.
1970-ci illərdə Niksonun səfəri ilə buzlar əridi. 1979-cu ildə diplomatik əlaqələr quruldu. Amma bu, dostluq deyil, zərurət idi.
Çin gücləndikcə oyun dəyişdi.
2000-ci illərdə iqtisadi əməkdaşlıq artdı, amma paralel olaraq rəqabət də dərinləşdi. 2010-cu illərdə isə qarşıdurma açıq fazaya qədəm qoydu.
Texnologiya sahəsində rəqabət isə artıq açıq “soyuq müharibə” mərhələsinə keçib. ABŞ Çinin qabaqcıl texnologiyalara çıxışını məhdudlaşdırır, Çin isə texnoloji müstəqillik qazanmağa çalışır.
Trampın səfəri: dəyişən nə oldu?
Donald Trampın Çinə son səfəri və onun ardınca aparılan danışıqlar bu mənzərəni dəyişməkdən çox, mövcud reallığı təsdiqlədi. Tərəflər müəyyən iqtisadi gərginliyi yumşaltmağa çalışsalar da, strateji rəqabət dəyişməz qalır. Tariflərin müvəqqəti azaldılması və dialoqun bərpası yalnız taktiki addımlardır. Əsas xətt — rəqabət və qarşılıqlı məhdudlaşdırma — olduğu kimi qalır.
Başqa sözlə, bu səfər münasibətləri yaxşılaşdırmadı, sadəcə onların idarə olunan qarşıdurma çərçivəsində saxlanmasına xidmət etdi.
Qarşıdurmanın əsas cəbhələri
Bu rəqabət bir neçə kritik istiqamətdə cəmlənir: Tayvan — qırılma nöqtəsi. ABŞ qoruyur, Çin isə öz ərazisi sayır. Müharibə riski realdır.
İdeoloji mübarizə
Liberal demokratiya və avtoritar inkişaf modeli.
Texnologiya savaşı
Yarımkeçiricilər, süni intellekt, 5G — yeni döyüş meydanı.
Cənubi Çin dənizi
Hərbi toqquşma riski daimi qalır.
İnsan hüquqları
Diplomatik gərginliyin əsas mənbələrindən biri.
Qlobal bloklaşma
Dünya yavaş-yavaş iki sistemə bölünür.
Niyə ayrılmırlar? Məcburi əməkdaşlıq
Bütün bunlara baxmayaraq, ABŞ və Çin tam ayrılmır.
Qlobal iqtisadiyyat — çöksə, hər ikisi uduzar
İqlim dəyişikliyi — əməkdaşlıq qaçılmazdır
Nüvə təhlükəsi (o cümlədən İran) — maraqlar kəsişir
Terrorizm — ortaq riskdir
Maliyyə sistemi — qarşılıqlı asılılıq qalır
Onlar bir-birindən qopa bilmir — çünki hər ikisi bu sistemin içindədir.
Fərqli bloklar
ABŞ Sincan və Honq-Konqla bağlı Çini tənqid edir, Çin isə bunu daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirir. Bu, diplomatik münasibətlərdə davamlı gərginlik yaradır.
Geosiyasi müstəvidə isə tərəflər fərqli bloklar qurur. ABŞ NATO, AUKUS və Asiya müttəfiqləri ilə hərəkət edir. Çin isə BRICS, ŞƏT və “Qlobal Cənub” üzərindən alternativ sistem formalaşdırır. Dünya tədricən bloklara bölünür.
Yeni dünya nizamı
ABŞ və Çin münasibətlərinin əsasında bir paradoks dayanır: Onlar həm rəqibdir, həm də bir-birinə bağlıdır.
Bu səbəbdən dünya klassik “soyuq müharibə”yə qayıtmır. Daha mürəkkəb bir mərhələyə keçir.
Əsas sual isə açıq qalır: Dünya bölünəcəkmi?
Əgər bu balans pozularsa — cavab “bəli” ola bilər.
Elbəyi Həsənli, Sürix
